Làm sao kiểm tra một chứng nhận?

Chứng nhận hữu cơ không đơn thuần là một biểu tượng tiếp thị. Đây là kết quả của một quá trình đánh giá sự tuân thủ các tiêu chuẩn sản xuất, chế biến, bảo quản và ghi nhãn theo một hệ thống quy định cụ thể.

Thông thường, quá trình chứng nhận bao gồm việc đánh giá hồ sơ, kiểm tra thực địa, xem xét quy trình sản xuất và giám sát định kỳ. Tùy theo hệ thống, tổ chức chứng nhận có thể tiến hành lấy mẫu, đánh giá bổ sung hoặc kiểm tra đột xuất khi cần thiết. Việc kiểm tra chứng nhận có ba ý nghĩa chính:

Thứ nhất, xác minh tính xác thực. Người tiêu dùng có thể xác định chứng nhận có thực sự được cấp bởi một tổ chức có thẩm quyền hay không, thay vì chỉ dựa vào logo hoặc lời giới thiệu của nhà bán hàng.

Thứ hai, xác định đúng phạm vi chứng nhận. Một doanh nghiệp có thể được chứng nhận cho một trang trại, một cơ sở chế biến hoặc một nhóm sản phẩm nhất định. Điều đó không đồng nghĩa với việc tất cả sản phẩm của doanh nghiệp đều đạt chuẩn hữu cơ.

Thứ ba, kiểm tra tình trạng hiệu lực. Chứng nhận có thể bị đình chỉ, thu hồi, hết hiệu lực hoặc thay đổi phạm vi. Vì vậy, một giấy chứng nhận từng được cấp không mặc nhiên chứng minh đơn vị vẫn đang được chứng nhận ở thời điểm hiện tại.

Nói cách khác, kiểm tra chứng nhận là quá trình đối chiếu thông tin giữa sản phẩm, nhà sản xuất, tổ chức chứng nhận và cơ sở dữ liệu có thẩm quyền.

Những thông tin cần kiểm tra trên một chứng nhận

Trước khi tra cứu trên các hệ thống dữ liệu, người tiêu dùng nên xác định những thông tin cơ bản sau:

2.1. Tên tiêu chuẩn hoặc hệ thống chứng nhận

Đầu tiên, cần xác định sản phẩm đang được chứng nhận theo tiêu chuẩn nào.

Một số hệ thống hữu cơ phổ biến trên thế giới gồm:

• USDA Organic: Hệ thống hữu cơ quốc gia của Hoa Kỳ (National Organic Program - NOP), do Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ quản lý.
• EU Organic: Hệ thống chứng nhận hữu cơ của Liên minh châu Âu, được điều chỉnh bởi Quy định (EU) 2018/848 và các văn bản liên quan.
• JAS Organic: Tiêu chuẩn Nông nghiệp Nhật Bản (Japanese Agricultural Standards), do Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản (MAFF) quản lý.
• Canada Organic: Hệ thống hữu cơ của Canada, được quản lý theo Canadian Organic Standards và các quy định liên quan.
• PGS (Participatory Guarantee Systems): Hệ thống bảo đảm có sự tham gia của nhiều bên liên quan, trong đó người sản xuất, người tiêu dùng và các thành viên cộng đồng cùng tham gia vào quá trình đánh giá, giám sát.

Mỗi hệ thống có quy định riêng về sản xuất, chế biến, ghi nhãn và giám sát. Vì vậy, không nên mặc định rằng một sản phẩm đạt tiêu chuẩn của hệ thống này sẽ tự động được chứng nhận theo hệ thống khác.

2.2. Tên và mã số của tổ chức chứng nhận

Tổ chức chứng nhận là đơn vị thực hiện đánh giá và xác nhận sự tuân thủ của nhà sản xuất hoặc doanh nghiệp đối với tiêu chuẩn tương ứng.

Trên giấy chứng nhận, cần tìm những thông tin như:

• Tên đầy đủ của tổ chức chứng nhận.
• Địa chỉ hoặc thông tin liên hệ.
• Mã số tổ chức chứng nhận (nếu hệ thống có quy định).
• Tình trạng công nhận hoặc ủy quyền hoạt động.
• Chữ ký hoặc thông tin xác nhận của đơn vị cấp chứng nhận.

Đây là thông tin quan trọng để xác định đơn vị cấp chứng nhận có được phép hoạt động trong hệ thống tương ứng hay không.

Cần lưu ý rằng không phải mọi tổ chức có chức năng kiểm định, thử nghiệm hoặc đánh giá chất lượng đều có thẩm quyền cấp chứng nhận hữu cơ.

2.3. Tên nhà sản xuất và cơ sở được chứng nhận

Một giấy chứng nhận hợp lệ cần xác định rõ đối tượng được chứng nhận.

Đối tượng đó có thể là:

• Trang trại hoặc hộ sản xuất.
• Doanh nghiệp nông nghiệp.
• Cơ sở sơ chế, chế biến.
• Nhà đóng gói hoặc phân phối.
• Một nhóm nhà sản xuất được tổ chức theo mô hình chứng nhận nhóm.

Người tiêu dùng nên đối chiếu tên trên chứng nhận với tên doanh nghiệp, trang trại hoặc đơn vị chịu trách nhiệm trên bao bì sản phẩm.

Nếu hai tên khác nhau, cần tìm hiểu mối quan hệ giữa đơn vị được chứng nhận và đơn vị bán hàng. Ví dụ, một thương hiệu có thể sử dụng nguyên liệu từ một trang trại được chứng nhận nhưng không trực tiếp sở hữu trang trại đó.

2.4. Phạm vi chứng nhận

Đây là một trong những thông tin dễ bị hiểu nhầm nhất.

Phạm vi chứng nhận có thể giới hạn theo:

• Địa điểm sản xuất hoặc cơ sở chế biến.
• Loại hoạt động: trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế, chế biến, đóng gói hoặc kinh doanh.
• Nhóm sản phẩm hoặc sản phẩm cụ thể.
• Giai đoạn sản xuất hoặc tình trạng chuyển đổi hữu cơ.

Ví dụ, một doanh nghiệp có thể có chứng nhận hữu cơ cho vùng trồng nguyên liệu nhưng chưa chắc toàn bộ nhà máy chế biến hoặc tất cả dòng sản phẩm của doanh nghiệp đều nằm trong phạm vi chứng nhận đó.

Tương tự, chứng nhận cho một sản phẩm không đồng nghĩa với việc toàn bộ danh mục sản phẩm của thương hiệu đều đạt tiêu chuẩn hữu cơ.

Vì vậy, cần kiểm tra danh sách sản phẩm, loại hoạt động và địa điểm được ghi nhận trong hồ sơ chứng nhận.

2.5. Thời hạn và tình trạng hiệu lực

Cuối cùng, cần kiểm tra:

• Ngày cấp chứng nhận.
• Ngày hết hạn, nếu có thể hiện.
• Tình trạng hiện tại: còn hiệu lực, bị đình chỉ, bị thu hồi hoặc không còn được liệt kê.
• Các thay đổi liên quan đến phạm vi chứng nhận.

Một giấy chứng nhận có ngày cấp rõ ràng chưa đủ để kết luận rằng chứng nhận vẫn còn hiệu lực. Đối với một số hệ thống, tình trạng chứng nhận được cập nhật trên cơ sở dữ liệu trực tuyến hoặc được xác nhận trực tiếp bởi tổ chức chứng nhận.

Do đó, khi có nghi ngờ hoặc thông tin chưa thống nhất, nên liên hệ trực tiếp với tổ chức cấp chứng nhận để xác minh.

Minh bạch là trách nhiệm chung

Minh bạch thông tin không chỉ thuộc về người tiêu dùng. Nhà sản xuất, nhà phân phối và các nền tảng thông tin cũng có thể thu hẹp khoảng cách giữa chứng nhận chuyên môn và khả năng tiếp cận của cộng đồng bằng cách công khai hồ sơ, đường dẫn tra cứu và phạm vi chứng nhận.

Tại Garden Market, việc tìm hiểu chứng nhận không dừng ở câu hỏi “Sản phẩm có hữu cơ không?”, mà hướng đến những câu hỏi sâu hơn: Ai đứng sau sản phẩm? Sản phẩm được sản xuất ở đâu? Chứng nhận áp dụng cho hoạt động nào? Người tiêu dùng có thể tự kiểm tra thông tin đó bằng cách nào?

Giá trị của chứng nhận không chỉ nằm ở việc đáp ứng một bộ tiêu chuẩn, mà còn ở chỗ giúp người tiêu dùng hiểu rõ nguồn gốc thực phẩm và đưa ra lựa chọn có cơ sở.