Garden MarketMinh bạch thông tin • Kết nối cộng đồng • Chia sẻ tri thức
← Kiến thứcPGS là gì và vận hành ra sao?

PGS là gì và vận hành ra sao?

PGS – Hệ thống đảm bảo cùng tham gia: nông dân, người mua và cơ quan địa phương cùng kiểm tra, cùng chịu trách nhiệm, phù hợp nông hộ nhỏ và thị trường trong nước.

PGS (Participatory Guarantee System – Hệ thống đảm bảo cùng tham gia) là cách đảm bảo hữu cơ dựa vào cộng đồng, phù hợp nông hộ nhỏ. Thay vì thuê một tổ chức chứng nhận độc lập đến đánh giá, chính nông dân, người mua, người tiêu dùng và cơ quan địa phương cùng xây dựng quy định, cùng kiểm tra lẫn nhau và cùng quyết định ai đạt chuẩn.

1. Nguồn gốc và lịch sử phát triển

Năm 2004, IFOAM cùng phong trào nông sinh thái Mỹ Latinh MAELA tổ chức hội thảo quốc tế đầu tiên về chứng nhận thay thế tại Torres, Brazil. Tại đây, khái niệm PGS được thống nhất và một nhóm công tác quốc tế được lập.

Năm 2008, IFOAM chính thức thông qua định nghĩa:

"Hệ thống đảm bảo cùng tham gia (PGS) là các hệ thống đảm bảo chất lượng tập trung ở cấp địa phương. PGS chứng nhận nhà sản xuất dựa trên sự tham gia tích cực của các bên liên quan và được xây dựng trên nền tảng của sự tin cậy, mạng lưới xã hội và trao đổi kiến thức."

Tại Việt Nam, PGS được tổ chức phi chính phủ Đan Mạch ADDA đưa vào năm 2008, trong dự án phát triển nông nghiệp hữu cơ phối hợp với Hội Nông dân Việt Nam. Điểm đầu tiên là xã Thanh Xuân, huyện Sóc Sơn, Hà Nội. Năm 2009, nhóm Bái Thượng trở thành nhóm nông dân đầu tiên đạt chứng nhận. Dự án kết thúc năm 2012; từ đó nông dân và nhà phân phối tự đóng phí để duy trì hệ thống. Từ tháng 7/2015, PGS Việt Nam trực thuộc Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam (VOAA). Năm 2013, bộ Tiêu chuẩn hữu cơ PGS Việt Nam được đưa vào "Gia đình tiêu chuẩn" của IFOAM.

Về pháp lý, Nghị định 109/2018/NĐ-CP về nông nghiệp hữu cơ (ban hành 29/8/2018, hiệu lực 15/10/2018) đã nhắc tên PGS: khoản 5 Điều 17 khuyến khích nông dân, tổ chức, cá nhân tham gia "Hệ thống bảo đảm cùng tham gia" và cho người tham gia hưởng hỗ trợ chứng nhận, đào tạo. Bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041 (2017) là khung kỹ thuật chung; phần 2, TCVN 11041-2:2017, quy định về trồng trọt hữu cơ. Lưu ý: giấy chứng nhận "phù hợp TCVN" theo Nghị định 109 do tổ chức chứng nhận đã đăng ký cấp; PGS là cơ chế đảm bảo riêng, được Nghị định khuyến khích.

2. Tiêu chuẩn và cách vận hành

Theo đánh giá 10 năm PGS ở Việt Nam của Học viện Nông nghiệp Việt Nam và Rikolto, PGS có bốn tầng:

  1. Nông dân ký bản cam kết tuân thủ quy định PGS và bộ tiêu chuẩn áp dụng, tham gia kiểm tra chéo, thanh tra nội bộ và họp nhóm.
  2. Nhóm nông dân thường gồm 5–10 hộ cùng địa bàn. Trưởng nhóm hỗ trợ thanh tra nội bộ.
  3. Liên nhóm gồm các nhóm trong vùng, với đại diện nhóm, người mua, cơ quan nhà nước, người tiêu dùng. Liên nhóm lập kế hoạch kiểm tra chéo, điều phối thanh tra nội bộ ít nhất 2 lần/năm, kiểm tra sổ sách, xử lý nhóm vi phạm và đề nghị cấp chứng nhận.
  4. Ban điều phối địa phương gồm đại diện nông dân, người mua, cơ quan chuyên môn. Ban rà soát hồ sơ, thanh tra đột xuất khi nghi ngờ, phê duyệt chứng nhận và quản lý nhãn PGS.

Hồ sơ là xương sống của hệ thống: nhật ký đồng ruộng, ghi chép mua và dùng vật tư, nhật ký thu hoạch, sổ xuất bán và số tem nhãn phát ra cho từng thành viên.

Xử lý vi phạm đi theo bậc: nhắc nhở trong cuộc họp, cảnh cáo bằng văn bản, đình chỉ quyền dùng nhãn PGS cho đến khi khắc phục, và rút chứng nhận. Theo tài liệu kỹ thuật PGS, hộ bị rút chứng nhận không được bán hàng dưới nhãn PGS trong 36 tháng. Ví dụ: tháng 7/2013, chuỗi bán lẻ "Mr Sạch" bị đình chỉ tư cách thành viên PGS vì bán hàng không hữu cơ dưới nhãn hữu cơ và không khắc phục sau 6 tháng.

Phạm vi của PGS là thị trường trong nước và chuỗi cung ứng ngắn. Muốn xuất khẩu, nhà sản xuất vẫn cần chứng nhận bên thứ ba.

Tiêu chíPGSChứng nhận bên thứ ba
Ai đánh giáNông dân, người mua, cơ quan địa phương cùng tham giaTổ chức chứng nhận độc lập
Chi phíThấp, chủ yếu là phí thành viên và công sứcCao hơn, trả cho đơn vị chứng nhận
Hình thức kiểm traKiểm tra chéo, thanh tra nội bộ, thanh tra đột xuấtĐánh giá định kỳ, lấy mẫu
Thị trườngTrong nước, địa phươngTrong nước và xuất khẩu
Phù hợp vớiNông hộ nhỏ, nhóm gần thị trườngDoanh nghiệp, vùng trồng lớn, hàng xuất khẩu

3. Dẫn chứng tại Việt Nam và thế giới

Thanh Xuân, Sóc Sơn, Hà Nội. Rikolto và Học viện Nông nghiệp gọi đây là mô hình PGS bền vững nhất Việt Nam. Liên nhóm có 21 nhóm sản xuất với 121 thành viên. Diện tích rau hữu cơ PGS tăng từ 7,7 ha lên hơn 20 ha vào năm 2018. Liên nhóm bán 30–40 tấn rau mỗi tháng cho người mua ở Hà Nội. Liên nhóm tự chi trả hoạt động bằng đóng góp của thành viên.

Mạng lưới PGS Việt Nam. Đến năm 2017 đã có 10 liên nhóm tại 6 tỉnh, thành: Hà Nội, Hòa Bình, Phú Thọ, Hà Nam, Quảng Nam và Bến Tre. Theo bản đồ PGS của IFOAM, PGS Việt Nam hiện có 180 nhà sản xuất trong 3 liên nhóm, 172 hộ được chứng nhận, 46 ha, với rau, quả và gà.

Bài học. Đánh giá 10 năm chỉ ra cả mặt khó: sổ sách phức tạp, quan hệ thân quen dễ khiến vi phạm bị bỏ qua, người tiêu dùng tham gia còn ít. Các liên nhóm bền vững như Thanh Xuân và Trác Văn có chung yếu tố: đầu ra ổn định, gần người mua, thành viên cam kết lâu dài.

Thế giới. Theo khảo sát của IFOAM (số liệu 2022), có ít nhất 323 sáng kiến PGS, trong đó 62 đang hình thành, với 1.417.522 nhà sản xuất tham gia và 1.328.496 nhà sản xuất được chứng nhận.

  • Ấn Độ: chương trình PGS-India do Bộ Nông nghiệp khởi động năm 2011, qua Trung tâm Quốc gia về Canh tác Hữu cơ. Nông dân trong nhóm đánh giá lẫn nhau qua thăm đồng; chương trình phục vụ thị trường nội địa.
  • Brazil: từ năm 2007, luật Brazil công nhận cả chứng nhận bên thứ ba lẫn PGS cho sản phẩm hữu cơ.

4. Giá trị của PGS với nông nghiệp hữu cơ minh bạch và bền vững

  • Mở cửa cho nông hộ nhỏ: chi phí thấp, quy định do các bên cùng xây dựng theo điều kiện địa phương. Theo đánh giá của Rikolto, phí thành viên trung bình khoảng 50.000 đồng/năm/nông dân.
  • Minh bạch từ gốc: người mua và người tiêu dùng có thể tham gia kiểm tra, thăm đồng.
  • Học hỏi lẫn nhau: kiểm tra chéo vừa là giám sát vừa là dịp chia sẻ kỹ thuật.
  • Môi trường: PGS hữu cơ cấm thuốc trừ sâu, phân bón hóa học và việc phá rừng hay các hệ sinh thái khác.

Người tiêu dùng kiểm tra sản phẩm PGS thế nào?

  1. Xem tem PGS trên bao bì. Theo tài liệu kỹ thuật PGS, dấu chứng nhận hợp lệ phải ghi tên liên nhóm (và tỉnh) cùng mã nhận diện gồm mã nhóm sản xuất, số hoặc tên nông dân và năm đăng ký.
  2. Hỏi người bán giấy chứng nhận của nhóm hoặc liên nhóm, xem còn hiệu lực không.
  3. Đối chiếu với danh sách của ban điều phối, ví dụ PGS Việt Nam thuộc VOAA, hoặc liên hệ trực tiếp liên nhóm.
  4. Nếu có thể, tham gia một chuyến thăm đồng – cách kiểm chứng trực tiếp nhất.

PGS không phải chứng nhận "dễ dãi hơn". Đó là một kiểu trách nhiệm khác: thay vì một người kiểm tra từ bên ngoài, cả cộng đồng cùng nhìn vào nhau.

Nguồn tham khảo

Cách tự kiểm chứng PGS Vietnam

Liên hệ liên nhóm PGS địa phương hoặc PGS Vietnam để xác nhận nhóm sản xuất.

Trang tra cứu ↗